Η εικόνα που κουβαλάμε για τον εαυτό μας δεν εμφανίζεται ξαφνικά όταν ενηλικιωθούμε. Οι ρίζες της φυτεύονται πολύ νωρίτερα – στα πρώτα χρόνια, τότε που ένα παιδί δεν έχει ακόμη λέξεις, αλλά έχει ήδη αισθητήρες. «Διαβάζει» βλέμματα, αντιδράσεις, τόνους φωνής. Μαθαίνει από την ενθάρρυνση, από την αναγνώριση, αλλά και από τη σιωπή. Κι αυτές οι μικρές, καθημερινές αλληλεπιδράσεις χτίζουν σιγά‑σιγά ένα εσωτερικό σύστημα που του δείχνει τι αξίζει, τι όχι, τι περνά απαρατήρητο.
Όταν υπάρχει επιβεβαίωση, το παιδί μαθαίνει να βλέπει τις δυνάμεις του καθαρά. Όταν λείπει, μένει ένα κενό: κανείς δεν του έδειξε τι είναι άξιο υπερηφάνειας και τι όχι. Κι αυτό το κενό, όσο κι αν δεν φαίνεται, ακολουθεί το άτομο στην ενήλικη ζωή.
Έτσι, πολλοί ενήλικες που μεγάλωσαν χωρίς σταθερή αναγνώριση νιώθουν αμηχανία μπροστά σε ένα κομπλιμέντο. Η θετική ανατροφοδότηση μοιάζει ξένη, υπερβολική, σχεδόν ύποπτη. Δεν είναι ότι απορρίπτουν τον έπαινο. Είναι ότι δεν έμαθαν ποτέ να τον «μεταφράζουν» ως κάτι φυσικό.
Ο εσωτερικός κριτής που δεν χαμηλώνει ποτέ τη φωνή
Η ψυχολογία –από τη θεωρία προσκόλλησης του Bowlby μέχρι τις μελέτες αυτοεκτίμησης του Rosenberg– δείχνει πως όταν λείπει η εξωτερική επιβεβαίωση, το άτομο αναπτύσσει έναν αυστηρό εσωτερικό μηχανισμό αξιολόγησης. Έναν κριτή που αποφασίζει τι είναι αρκετό και τι όχι. Αυτό μπορεί να ενισχύει την αυτονομία, αλλά συχνά συνοδεύεται από υπερβολική αυτοκριτική και δυσκολία να εμπιστευτεί κανείς τα καλά λόγια των άλλων.
Το κρυφό τίμημα της ανεξαρτησίας
Όσοι έμαθαν να στηρίζονται αποκλειστικά στον εαυτό τους γίνονται συχνά εντυπωσιακά ανεξάρτητοι. Παίρνουν αποφάσεις μόνοι τους, δεν ζητούν επιβεβαίωση, δεν περιμένουν χειροκρότημα. Όμως αυτή η αυτάρκεια έχει κόστος: η εξωτερική αναγνώριση δυσκολεύεται να «περάσει» μέσα από το φίλτρο ενός νου που έχει μάθει να μην την περιμένει.
Πολλοί δρόμοι, όχι ένας
Δεν αντιδρούν όλοι το ίδιο. Κάποιοι αναπτύσσουν ανασφάλεια. Άλλοι χτίζουν ανθεκτικότητα και εμπιστοσύνη στην εσωτερική τους κρίση. Συχνά συνυπάρχουν και τα δύο. Όταν η επιβεβαίωση δεν έρχεται από έξω, ο νους φτιάχνει το δικό του σύστημα αναγνώρισης – ένα σύστημα που επιτρέπει στο άτομο να προχωρά, ακόμη κι αν χρειάζεται να μάθει να επιβεβαιώνει την αξία του μόνο του.
Η ισορροπία που αλλάζει τα πάντα
Το ζητούμενο δεν είναι ούτε να εξαρτόμαστε από τη γνώμη των άλλων ούτε να την απορρίπτουμε πλήρως. Η ισορροπία βρίσκεται κάπου στη μέση: να εμπιστευόμαστε τον εαυτό μας, αλλά και να επιτρέπουμε στους άλλους να μας δείχνουν τι βλέπουν σε εμάς. Για όσους μεγάλωσαν χωρίς επαίνους, αυτή η ισορροπία είναι πιο απαιτητική – αλλά απόλυτα εφικτή. Όπως και η αυτοεκτίμηση, καλλιεργείται με τον χρόνο.
…