Η ενδοοικογενειακή και κακοποιητική σχέση αποτελεί μια από τις πιο συχνές μορφές έμφυλης βίας παγκοσμίως. Σύμφωνα με το Συμβούλιο της Ευρώπης, μία στις τέσσερις γυναίκες στην Ευρώπη θα βιώσει κάποια στιγμή στη ζωή της κακοποίηση, ενώ κάθε χρόνο 6% έως 10% υφίστανται βία μέσα στη σχέση ή στο γάμο τους. Το φαινόμενο αυτό μπορεί να συμβεί σε οποιαδήποτε γυναίκα, ανεξάρτητα από κοινωνικό ή μορφωτικό επίπεδο.
Επαναλαμβανόμενο μοτίβο ελέγχου
Η κακοποίηση δεν είναι τυχαία ή μεμονωμένη. Ακολουθεί ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο συμπεριφορών με στόχο τον έλεγχο και την κυριαρχία του θύτη πάνω στο θύμα. Μέσα από απειλές, εξαναγκασμό, ταπείνωση και τρομοκράτηση, η γυναίκα ή το παιδί οδηγούνται σε φόβο και αίσθημα αδυναμίας.
Μορφές κακοποίησης
Η βία μπορεί να πάρει πολλές εκφάνσεις:
-
Σωματική κακοποίηση: Χαστούκια, σπρωξίματα, ξυλοδαρμοί, πνιγμοί, τραβήγματα, που απειλούν τη σωματική ακεραιότητα.
-
Ψυχολογική/Συναισθηματική βία: Εκφοβισμός, συνεχείς απειλές, ταπείνωση, συνεχής κριτική, απομόνωση από φίλους και οικογένεια. Η επιζώσα σταδιακά χάνει την αυτοεκτίμησή της και εσωτερικεύει την ιδέα πως φταίει η ίδια για ό,τι συμβαίνει.
-
Λεκτική βία: Από ύβρεις και φωνές, μέχρι κατηγορίες και εξευτελισμό. Παρότι δεν αφήνει «σημάδια», προκαλεί βαθειά ψυχικά τραύματα.
-
Οικονομική βία: Έλεγχος ή στέρηση χρημάτων και πόρων, απαγόρευση πρόσβασης σε εισοδήματα ή εργασία, παρακράτηση τραπεζικών καρτών ή εξαναγκασμός σε δάνεια. Ο στόχος είναι η πλήρης εξάρτηση.
-
Σεξουαλική βία: Εξαναγκασμός σε σεξουαλικές πράξεις χωρίς συναίνεση, με χρήση βίας, εκβιασμού ή ψυχολογικής πίεσης.
-
Stalking (παρακολούθηση): Ανεπιθύμητη παρακολούθηση, εμφάνιση του δράστη σε προσωπικούς ή επαγγελματικούς χώρους του θύματος, με στόχο τον εκφοβισμό και τον έλεγχο.
Ο κύκλος της βίας
Οι κακοποιητικές σχέσεις συχνά λειτουργούν μέσα από τον «κύκλο της βίας», που περιλαμβάνει τρεις φάσεις:
-
Δημιουργία έντασης: Ο θύτης εκδηλώνει θυμό και επιθετικές συμπεριφορές για ασήμαντες αφορμές. Η γυναίκα προσπαθεί να κατευνάσει την κατάσταση.
-
Έκρηξη: Ακολουθεί ξέσπασμα σωματικής ή ψυχολογικής βίας, η πιο επικίνδυνη στιγμή που μπορεί να φτάσει μέχρι και σε γυναικοκτονία.
-
Συμφιλίωση: Ο θύτης δείχνει μεταμέλεια, ζητά συγγνώμη, υπόσχεται πως «δεν θα ξανασυμβεί», όμως στην πραγματικότητα δεν αναλαμβάνει καμία ευθύνη. Η γυναίκα, επιθυμώντας ηρεμία, τον πιστεύει – μέχρι ο κύκλος να ξεκινήσει ξανά.
Η «μαθημένη αβοηθησία»
Με τον χρόνο, το θύμα εγκλωβίζεται σε ένα αίσθημα αδυναμίας, πιστεύοντας ότι δεν έχει καμία διέξοδο. Ο φόβος για τη ζωή του, για τα παιδιά του, η οικονομική εξάρτηση, η ντροπή ή ο κοινωνικός στιγματισμός το εμποδίζουν να φύγει. Έτσι αναπτύσσεται η λεγόμενη «μαθημένη αβοηθησία», όπου η γυναίκα σταματά να πιστεύει ότι μπορεί να αλλάξει την κατάσταση.
Σχέδιο διαφυγής
Η φυγή από μια κακοποιητική σχέση είναι δύσκολη και επικίνδυνη στιγμή, καθώς τότε ο δράστης αντιλαμβάνεται πως χάνει τον έλεγχο και μπορεί να γίνει ακόμα πιο βίαιος. Για αυτόν τον λόγο, οι ειδικοί συνιστούν την κατάρτιση ενός «Σχεδίου Ασφαλείας», με βήματα και προετοιμασία για την προστασία της γυναίκας και των παιδιών της.
Ψυχολόγοι και ψυχοθεραπευτές τονίζουν πως το πρώτο βήμα είναι η αναγνώριση των κακοποιητικών συμπεριφορών: επαναλαμβανόμενοι τσακωμοί, απειλές, υποτίμηση, καθημερινή ένταση, απομόνωση, σωματική ή λεκτική κακοποίηση. Το δεύτερο βήμα είναι η αναζήτηση επαγγελματικής βοήθειας και στήριξης από δομές ή οργανισμούς.
Μια μέρα παραπάνω σε μια κακοποιητική σχέση είναι μια μέρα χαμένη από τη ζωή μιας γυναίκας. Η βία δεν σταματά από μόνη της – αντίθετα, κλιμακώνεται. Η λύση είναι η αναγνώριση, η αναζήτηση βοήθειας και η απόφαση για μια ζωή απαλλαγμένη από φόβο, με υγιείς και ισότιμες σχέσεις.